نکته: این ویراست پس از اعمال نظرات کارشناسان و تایید مدیران ابلاغ خواهد شد بنابرین فعلا قابل استناد و اجرا نیست.   

مقدمه

نسخ خطّی و چاپ سنگی گنجینه ای ارزشمند است که بخشی از میراث فرهنگی ایران و جهان اسلام است. در راستای حفظ و احیای میراث مکتوب، دستورالعمل ذیل تدوین و برای اجرا ابلاغ می شود.

 

مادّه 1) اهداف

 شناسایی نسخ خطّی و چاپ سنگی موجود درکتابخانه های عمومی تحت پوشش نهاد؛

 حفاظت و نگهداری از منابع خطّی و چاپ سنگی با شرایط استاندارد؛

 مرمّت منابع آسیب دیده و انجام اقدامات لازم برای رفع علّت و آسیب دیدگی آن ها؛

 یکسان سازی فرآیند ارائه ی خدمات در بخش نسخ خطّی و چاپ سنگی در کتابخانه های عمومی؛

 ایجاد زمینه ی مناسب برای اهدای نسخ خطّی و چاپ سنگی به کتابخانه های عمومی.

 

 

مادّه 2) تعاریف

نسخه خطّی (Manuscript): کتابی دست نوشته که مخصوصاً مربوط به قبل از اختراع چاپ یا مربوط به همان زمان اختراع چاپ باشد و متمایز از سند،  نامه یا پژوهش نامه ای است که با دست نوشته باشد.

کتاب های چاپ سنگی (lithographybook): کتاب هایی که از نوع چاپ مسطح است و در آن از سنگ برای چاپ استفاده شده است و در دوره زمانی بین نسخ خطّی و کتاب های چاپی قرار دارد.

 

*مادّه 3) شناسایی، جمع آوری و نگهداری

3-1. منابع چاپ سنگی و خطّی موجود در کتابخانه های عمومی توسط روسای ادارات شهرستان ها شناسایی شوند و

3-2. گزارش شرایط منابع سنگی و خطّی شناسایی شده، ضمن ارائه به اداره کل امور کتابخانه ها، در جلسات انجمن استان مطرح شوند. در صورت نامناسب بودن شرایط، ضمن اخذ موافقت مالک، در خصوص انتقال به محل مناسب تصمیم گیری شود.

3-3. کلیه نسخ خطّی و چاپ سنگی موجود در کتابخانه های عمومی تحت پوشش جمع آوری و در کتابخانه مرکزی/اصلی استان که از شرایط لازم برخوردار باشد، نگهداری شود.

3-4. ادارات کل استان ها موظّفند نسبت به تدارک شرایط مطلوب برای نگهداری و حفاظت منابع مذکور در محل مناسب اقدام کنند.

3-5. در صورت عدم وجود امکانات حفاظت و نگهداری نسخ خطّی در کتابخانه های شهرستان، ارسال این منابع با نظر مدیر کل استان به مرکز استان (کتابخانه مرکزی یا اصلی استان) ضروری است. در صورت عدم وجود محل مناسب برای نگهداری در مرکز استان، ضروری است به صورت اهدا یا امانی به استان های مستعد ارسال شود.

3-6. نگهداری جداگانه و انفرادی نسخ خطّی در کتابخانه های عمومی مختلف، مجاز نیست.

 

 

 

3-7. در خصوص انتقال منابع موقوفه به کتابخانه مرکزی/ اصلی استان که واجد شرایط نگهداری این نسخ است، می توان مطابق فتوای مقام معظم رهبری بدین شرح اقدام نمود:

 

محضر مبارک حضرت آیت ا... خامنه ای (دامت برکاته)

 

با سلام

در برخی کتابخانه های عمومی و مدارس علمیه کتبی خطّی یا چاپ سنگی وجود دارد. این منابع موقوفه هستند. اماکن نگهداری آنها قدیمی بوده و شرایط نگهداری آنها بسیار نامساعد است، به گونه ای که منابع نیاز به سم زدایی دارند. همچنین محیط درجه رطوبت نامناسبی دارد. همچنین از حیث امنیتی شرایط نامناسبی دارند و در معرض خطر سرقت هستند.

با توجّه به اینکه خرید امکانات لازم برای نگهداری تعداد اندکی از منابع، مستلزم صرف هزینه های کلانی است و عملا غیر ممکن است، انتقال این منابع به یک مرکز واحد و نگهداری تحت شرایط خاص چه حکمی دارد؟

 

جواب: اگر خلاف جهت وقف نباشد، فى نفسه اشکال ندارد.

 

*مادّه 4) ثبت و آماده سازی

همان گونه که در دستورالعمل آماده سازی ذکر شد، ثبت نسخ خطّی و سنگی هر یک در دفتری جداگانه و بدون زدن مهر ثبت بر روی نسخ خطّی و زدن تنها مهر کتابخانه بر روی کتاب های چاپ سنگی صورت می گیرد. همچنین ثبت و ورود اطّلاعات هر یک در پایگاه مجزا از سایر منابع به دلیل تفاوت ماهیت صورت  گیرد.

 

مادّه 5) فهرست نویسی و رده بندی

فهرست نویسی و رده بندی نسخ خطّی و کتب چاپ سنگی مطابق با دستورالعمل فهرست نویسی و رده بندی صورت می گیرد.

مادّه 6) شرایط دسترس پذیری

6-1. به منظور افزایش بقای عمر نسخ خطّی و چاپ سنگی و امکان استفاده آسان، تهیّه اسکن و میکروفیلم و عکس دیجیتالی از نسخ مزبور ضروری است.

6-2. ارائه اصل نسخه خطّی به پژوهشگران مجاز نیست. در موارد خاصی که نیاز پژوهشگر به رؤیت بخش هایی از اصل نسخه محرز باشد، پس از تأیید و موافقت مدیرکل کتابخانه های عمومی استان و منحصراً در سالن کتابخانه و با نظارت کامل کتابدار، اصل نسخه برای زمان محدودی در اختیار متقاضی قرار  گیرد.

6-3. استفاده از اسکن یا عکس دیجیتالی نسخ خطّی و چاپ سنگی برای پژوهشگران در قبال ارائه ی کارت عضویّت و معرفی نامه معتبر امکان پذیر است.

6-4. امانت نسخ خطّی و سنگی طبق ضوابط  مندرج در دستورالعمل امانت، مجاز نیست.

6-5. در اختیار گذاشتن لوح فشرده، چاپ، میکروفیلم یا عکس از تمام بخش های نسخ خطّی منوط به تکمیل فرم تقاضا (پیوست 1 و 2) و ذکر نوع تحقیق و پرداخت هزینه است.

*6-6. هزینه های مترتّب به تهیّه لوح فشرده و چاپ از نسخ خطّی و چاپ سنگی  به تشخیص مدیر کل استان و طی ابلاغ اداره کل استان صورت گیرد. در قبال دریافت هر گونه وجه، رسید دریافت وجه تکمیل شود.

 

مادّه 7) شرایط استفاده

امکان بهره برداری از نسخ خطّی و چاپ سنگی برای اعضای حایز شرایط ذیل امکان پذیر است:

 دارندگان مدرک کارشناسی و بالاتر؛

 طلاب حوزه های علمیه؛

 پژوهشگران با ارائه ی معرفی نامه از محل اشتغال یا تحصیل.

تبصره 3. استفاده سایر افراد با ارائه ی معرفی نامه از محل اشتغال یا محل تحصیل و تکمیل فرم تقاضا و موافقت مدیرکل استان امکان پذیر است.

 

 

مادّه 8) شرایط کتابدار بخش نسخ خطّی عبارتند از:

الف- حافظه قوی و علاقه مندی به حوزه نسخ خطّی؛ 

ب- کوشش و جدیّت کافی برای تتبع در متون برای یافتن پاسخ سؤالات مرتبط؛

ج- آشنایی نسبی با تاریخ و تمدن اسلامی؛

د- آشنایی با خطوط اسلامی و سبک های آن؛

هـ- آشنایی با علایم و رموز و اصطلاحات خاصی که در اعصار و  زمان های مختلف مؤلّفان به کار می بردند؛

و- آشنایی نسبی با هنرهای کتابت و مکتب های تذهیب، تشعیر، تجلید و مانند آن؛

ز- آشنایی نسبی با زبان های خارجی، به خصوص زبان کشورهای همسایه مانند روسیه، ترکیه، عراق، پاکستان و هندوستان؛

ح- آشنا به استفاده از تجهیزات مورد استفاده در بخش نسخ خطّی و چاپ سنگی؛

ط- گذراندن دوره های تخصّصی نسخ خطّی و چاپ سنگی.

 

مادّه 9) وظایف کتابدار بخش نسخ خطّی و چاپ سنگی عبارتند از:

الف- ثبت کلیّهی مخطوطات موجود در کتابخانه؛

ب- استخراج اطّلاعات کتاب شناختی و نسخه شناختی منابع خطّی و چاپ سنگی؛

ج- تهیّه میکروفیلم یا اسکن و عکس دیجیتالی از منابع خطّی؛

د- حفاظت، نگهداری و اشاعه اطّلاعات نسخ خطّی و کتب چاپ سنگی؛

هـ- ارائه ی خدمات مربوطه به مراجعان با رعایت قوانین و مقرّرات کتابخانه.

 

*مادّه 10) تجهیزات مورد نیاز بخش نسخ خطّی و چاپ سنگی عبارتند از:

الف- دستگاه کنترل رطوبت و دما؛

ب- سیستم تهویه هوا؛

ج- تجهیزات اطفای حریق مانند کپسول های حاوی گازهای مخصوص مانند FM200؛

د- دستگاه اسکن مخصوص؛

هـ- دوربین دیجیتالی مخصوص؛

و- قفسه های ویترینی نمایش نسخ خطّی؛

ز- قفسه های فلزی مخصوص برای مخزن؛

ح- حسگرهای حرارتی و حساس به دود؛ و

ط- تمهیدات امنیتی نظیر دوربین مداربسته و دزدگیر .

 

مادّه 11) برخی شرایط مهم محل نگهداری نسخ خطّی و سنگی عبارتند از:

الف- رطوبت مجاز محل نگهداری 40 تا 45 درصد است؛

ب- دمای مجاز محل نگهداری 17 تا 20 درجه است؛

ج- ازتابش نور مستقیم جلوگیری شود. تابش نور مصنوعی 300 تا 400 لوکس در نظر گرفته شود.

د- برای دوری از قارچ ها و حشرات آسیب رسان، ضد عفونی و گندزدایی در دوره های زمانی منظّم انجام شود؛

هـ- از سیستم تهویه مناسب استفاده شود؛

و- از سیستم اطفای حریق در مخزن، سالن مطالعه و سایر قسمت های بخش نسخ خطّی و چاپ سنگی استفاده شود؛

*ز-بسته به شرایط آب و هوایی منطقه و میزان آسیب دیدگی نسخ خطّی، زمان ضدعفونی کردن و گندزدایی متفاوت است. این امر الزاما با توصیه کارشناسان مربوطه در مدت زمان تعیین شده انجام شود.

 

مادّه 12) این دستورالعمل در 12 مادّه تنظیم و تدوین شد و از زمان ابلاغ لازم الاجرا است.

 

*پیوست1) نمونه فرم تقاضای نسخه خطّی، سنگی، و سربی

 

باسمه تعالی

فرم تقاضای تصحیح نسخ خطّی و نفیس کتابخانه مرکزی

                                                                                                                                              تاریخ:

مشخّصات فردی متقاضی:

 نام و نام خانوادگی:..............................................    کدملّی:..........................................              

آخرین مدرک تحصیلی: .....................     محل اخذ مدرک:..............   سال اخذ مدرک:....................

سازمان ارائه کننده معرفی نامه:...........................     تخصّص:.......................              

  شغل فعلی:......................

آدرس محل سکونت: ..............................................................................            تلفن  همراه: ...................

آدرس محل کار:.....................................................................................             تلفن:............................

 

مشخّصات نسخه مورد تقاضا:

نوع مدرک درخواستی:

 نسخه خطّی        

 چاپ سنگی        

 چاپ سربی

قالب درخواستی:          

 اصل                  

  لوح فشرده         

 میکروفیلم            

 عکس

عنوان نسخه:..................................................................................................................

مؤلّف:. ........................................................................................................................

شماره ی بازیابی / شماره اموال:.............................................

هدف از دریافت اثر:..............................................................

سوابق و آثار تحقیقی قبلی متقاضی:

1- .......................................................................................................................................................

2- ........................................................................................................................................................

3-   ......................................................................................................................................................

 

 

                      نظر مسئول بخش نسخ خطّی                                               نظر رییس کتابخانه مرکزی

                      امضا                                                                                        امضا                                             

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*پیوست 2. نمونه فرم توافق نامه استفاده از نسخ خطّی، سنگی و سربی

 

باسمه تعالی

توافق نامه استفاده از نسخ خطّی، سنگی و سربی

                                                                                                                                                          تاریخ:

نظر به نیاز اینجانب آقا/خانم .............................................. به شماره ملّی .......................................... صادره از ...................... به کتاب................................................. اثر......................................... با شماره ی ثبت ............... و شماره بازیابی ............. در قالب................. در این کتابخانه، اقدامات لازم را مبذول فرمایید. ضمنا تعهد می نمایم:

 

1- پس از تصحیح اثر و چاپ آن، یک نسخه رقومی (پی دی اف) از چاپ اثر تصحیح شده را به بخش نسخ خطّی کتابخانه اهدا نمایم.

2- در صورت تطبیق و مقابله با آثار مشابه، نشانی محل نگهداری اثر مشابه و مشخّصات آن اثر را در اختیار بخش نسخ خطّی کتابخانه قرار دهم.

3- عواقب ناشی از دخل و تصرف در اثر تصحیح شده را می پذیرم.

4- از ارائه لوح فشرده یا کپی اثر یا تهیّه اشکال دیگر آن و ارائه به دیگران خودداری نمایم.

 

امضای درخواست کننده                                                    مهر و امضای مسئول بخش